top of page
ChatGPT Image Dec 20, 2025 at 01_43_04 PM.png

Papaya tree beside the well

Beside the well, Dad had planted a papaya tree. Each time I bathed, I looked at it, letting my eyes rest there as the cold sank deeper into my body. Slender yet upright, its leaves spread wide against the wind, as though it could withstand anything. One day, I noticed it had grown large, its roots cracking the concrete around the well. I told my sister the tree was bravel strong.

 

But...fearing it would damage the well, Dad cut it down.


That afternoon, I cried.

Hà got married.

Sơn left and never returned, like a bird with a broken wing that kept flying until the sky itself forgot him.

 

In the house that remained were four siblings and our parents, each of us taking on a task, moving through the days as one moves through water, slowly, heavily, working relentlessly from dawn to dusk, inside the house and out in the garden, trading, tilling the soil, hoping only to get through each day: enough rice to eat, enough money for school fees, and enough to buy a warm jacket when the Northeast monsoon swept across the highlands.

Pleiku, the red-earth highlands.


The dry season stretches from November to May. The Lao winds arrive sharp and unforgiving, scraping against the skin like blades dulled by time. The wind does not simply pass over the roof; it presses in, forces its way into every crack of life. With each gust, another layer of red dust settles over the house—fine as powder, stubborn as memory. When trucks rumbled past, their wheels grinding into the dirt road, dust rose in thick clouds, spilling over fences, slipping through door gaps, clinging to tables and chairs, covering everything like a heavy, suffocating mist. In those days, few in the neighborhood opened their doors. No matter how carefully the house was swept, turning away was enough for the dust to return.

Then the rainy season came.


Highland rain does not pour and leave, it seeps in and stays, day after day, month after month. The sky sinks low, gray and swollen, pressing down on the land. The red dirt road in front of the house dissolves into mud—slick, treacherous. Bicycle wheels wobble, bodies lean and falter, one careless step and a person is swallowed by the earth.

 

On rainy days, the highlands seem to fold inward, holding their breath. Sound disappears. Only the rain remains, drumming endlessly on the roof, wearing down the hours. The smell of wet soil, rotting grass, fresh mud hangs in the air, clinging to clothes, to hair, to memory.

Our house stood on that red dirt road, where in the dry season dust buried the path, and in the rainy season mud clutched at every step. From the outside it looked spacious, but inside it was hollow and cold. Our most valuable possessions were a color television and a xoan-wood sleeping platform my parents had brought from the old house, remnants of a life already past. At the very back lay an endless rice field, wind sweeping across it day and night, as if determined to drive away the last traces of warmth left inside the house.

On rainy nights, water leaked everywhere, through the roof, into the kitchen, across the veranda. We huddled together to sleep, our backs pressed against one another, sharing what little warmth we had. Our ears caught nothing but the pounding rain and the drip of water falling into buckets placed hastily around the house. Each drop landed with a quiet insistence, tapping at the nerves. Sleep never came easily. We jolted awake in the dark, afraid the buckets would overflow, afraid the water would creep toward our feet, toward where we lay. The blankets were thin, damp with the smell of rain; even wrapped tightly, the cold found its way in, settling beneath the skin.

Those were nights when I lay still, listening to the wind slip through wall gaps, to the roof shuddering in waves, waiting for morning as one waits for release. On those nights, rain was not simply rain, it was something that hovered, something that watched. I curled myself tightly into my mother’s arms, afraid to let my body relax.

Then came winter days.

There was no bathroom, only a well behind the house, exposed in the open yard. We carried bucket after bucket, standing in the biting wind. Cold water poured down our backs, stealing breath, tightening flesh. Wet clothes clung to the skin as the wind struck again. I trembled, wanting to cry, but my sisters endured in silence, and so I learned to do the same, to swallow sound, to endure.

Beside the well, Dad had planted a papaya tree. Each time I bathed, I looked at it, letting my eyes rest there as the cold sank deeper into my body. Slender yet upright, its leaves spread wide against the wind, as though it could withstand anything. One day, I noticed it had grown large, its roots cracking the concrete around the well. I told my sister the tree was bravely strong.

 

But...fearing it would damage the well, Dad cut it down.
That afternoon, I cried.

The cold of those days did not pass as quickly as a season. It settled somewhere in the body, quietly, like sediment. Years later, even now, when I hear sudden rain or feel a cold gust sweep across the street, my back still tightens instinctively. Only when I turned thirty did I understand: some fears are not born of the present, but carried forward from a house that once stood between rain and wind.

At that time, our family’s livelihood was confined to the backyard garden, a chicken coop, a pigsty, and a small fish pond. Mother spent her days at the market, familiar with every stall, every price, and every shake of the head from buyers short of money. Đông was only nine, just finished memorizing the multiplication table, and already followed Mother to the market to help sell vegetables—her small hands learning how to weigh, how to count money, how to read adult faces.

On sunny days, Dad worked the garden from early morning with Hải and Thu. They planted coffee, corn, and beans, tending each plant as if nurturing the last fragile threads of hope. Sweat soaked the back of a father past fifty and a boy not yet fifteen. When the rains came, Dad brewed rice wine to sell, the smoke clinging to his hair, his clothes, even his restless sleep.

The chickens were healthy some days, sick on others. Dad read books, taught himself how to give injections, how to prevent disease. Then came bird flu, then another outbreak. At night, Mom lay awake, turning over again and again, waiting for daylight to see whether the flock was still intact. Each morning, another chicken lay still.

Before the chickens were grown enough to sell, they died. With no profit in sight, my parents turned to raising pigs. The pigsty stood behind the kitchen; no matter how often it was cleaned, the stench lingered. When friends came to visit, we were ashamed. Gradually, we kept the house closed more often. Each time pigs were weighed for sale, the losses outweighed the gains. The debt ledger did not shrink, it only grew longer.

Meals were therefore sometimes enough, sometimes not. In summer, we roasted peanuts, ground them with salt and a little sugar, and made do. In winter, there were days when Mom returned from the market with only a small bag of pork fat. We rendered it over the stove, poured it into an old military canteen my parents had brought back from the war. At mealtime, when the rice was freshly cooked, each of us received a spoonful mixed into the hot rice, drizzled with fish sauce, sprinkled with scallion oil. And still, we ate with satisfaction, because our stomachs were full.

On rainy nights, frogs croaked in the fields. After setting up mosquito nets for us, Dad would quietly head out to catch them, sometimes returning with fish, sometimes with a snake braised in lemongrass and chili. On those rare evenings, even the residue clinging to the pot was enough. We mixed rice into it and scraped it clean.

And so, even today, I cherish the meals, and I cherish the sunny days just as deeply. The bright, ordinary mornings when sunlight spilled into the house, warming the floor, drying damp clothes, lifting the heaviness from our backs. Days when the sky was kind, when hunger no longer felt sharp, when the world seemed briefly generous. Those sunny days taught me hope in its simplest form, that warmth could return, that light could linger, that life, even then, could still be gentle.

 

I cherish every meal. In each bite there is not only flavor, but the slow return of memory: my father’s thin silhouette moving through the night, the warmth of siblings pressed together under cold rain, my mother’s quiet sighs, and the small, satisfied smiles that appeared only after the pot had been scraped clean.

The fullness of today is a quiet gratitude, offered to a life that carried us through its hardest seasons, and taught me to hold close even the smallest blessings: a meal, a clear sky, a warm afternoon, and the fragile, luminous joy of simply being alive.

If you know me, you probably already know how deeply I treasure food: every meal comes with my loud prayer, and sometimes, with tears:

!!omg, this is soooo good :) 

ChatGPT Image Dec 20, 2025 at 01_43_04 PM.png

Cây đu đủ bên giếng.

Bên cạnh cái giếng, ba trồng một cây đu đủ. Mỗi lần tắm, tôi thường nhìn sang cái cây ấy để quên đi cái lạnh đang ngấm dần vào da thịt. Thân cây mảnh mai mà đứng vững, lá xòe ra giữa gió, như thể có thể chịu đựng được tất cả. Một hôm, tôi nhận ra cây đã lớn, rễ trồi lên, làm nứt cả nền xi măng quanh giếng. Tôi hớn hở nói với chị rằng cây đu đủ dũng cảm quá.

 

Nhưng Ba chặt cây vì nếu để lâu sẽ hư thành giếng. 

Buổi chiều hôm ấy, tôi khóc.

Chị Hà đi lấy chồng.

Anh Sơn bỏ đi biền biệt, như cánh chim gãy cánh bay mãi không quay đầu.

 

Trong căn nhà còn lại bốn anh chị em với ba mẹ, mỗi người một việc, quần quật từ sáng đến tối, trong nhà ngoài vườn, buôn bán, cày cuốc, chỉ mong qua ngày: có đủ cơm ăn, đủ tiền đóng học phí, và đủ mua một chiếc áo lạnh khi gió mùa Đông Bắc tràn về cao nguyên.

Pleiku, cao nguyên đất đỏ.

 

Mùa khô kéo dài từ tháng mười một đến tháng năm, gió Lào thổi về hanh hao như cào xước da thịt. Gió không chỉ lướt qua mái nhà, mà lùa thẳng vào từng kẽ sống. Mỗi cơn gió đi qua, cả căn nhà lại phủ thêm một lớp bụi đỏ, mịn như bột, dai dẳng và lì lợm. Chị em tôi bấm bụng thở dài mỗi lần nghe tiếng xe tải chạy ngang. Bánh xe nghiến xuống con đường đất đỏ, bụi cuộn lên mù mịt, tràn qua hàng rào, len vào từng khe cửa, bám lên bàn ghế, phủ kín mọi thứ như một lớp sương nặng nề. Những ngày ấy, trong xóm hiếm ai dám mở cửa. Quét nhà xong, vừa quay lưng lại, bụi đã kịp phủ thêm một lớp khác.

Rồi mùa mưa đến. Mưa cao nguyên không ào xuống rồi thôi, mà rỉ rả, dai dẳng, ngày này qua ngày khác, tháng này sang tháng khác. Mưa như thối đất, thối trời. Trời thấp xuống, xám xịt, nặng trĩu. Con đường đất đỏ trước nhà biến thành bùn nhầy, trơn trượt. Bánh xe đạp xiên xẹo, lạng lách; người đi đường bước từng bước chậm, loạng choạng, chỉ cần sơ sẩy là ngã sõng soài giữa bùn đất. Những ngày mưa, cao nguyên như thu mình lại, im lìm và ẩm ướt. Mọi âm thanh bị mưa nuốt chửng, chỉ còn tiếng nước rơi đều đều trên mái nhà, kéo dài đến mệt mỏi. Mùi đất ướt trộn với mùi cỏ mục, mùi bùn non, ám vào không khí, ám cả vào ký ức.

Nhà tôi nằm trên con đường đất đỏ ấy, nơi mùa khô bụi phủ kín lối đi, còn mùa mưa thì bùn níu chặt từng bước chân người. Căn nhà nhìn bên ngoài thì rộng, nhưng bước vào trong lại trống hoác và lạnh lẽo. Tài sản đáng giá nhất chỉ là một chiếc tivi màu và cái phản gỗ xoan ba mẹ giữ lại từ căn nhà cũ,  những thứ còn sót lại của một thời đã qua. Phía tuốt sau nhà là cánh đồng lúa mênh mông, gió thổi suốt ngày đêm, thổi riết như muốn lùa hết chút hơi ấm còn sót lại trong căn nhà.

Những đêm mùa mưa, nước dột khắp nơi: trên mái, trong bếp, ngoài hiên. Chúng tôi co ro ôm nhau ngủ, lưng áp vào nhau. Tai không còn nghe gì ngoài tiếng mưa rơi nặng hạt và tiếng nước nhỏ tí tách vào những chiếc xô đặt vội trong nhà, từng giọt như gõ vào thần kinh. Chưa kịp thiếp đi đã phải choàng dậy, loay hoay trong bóng tối vì sợ xô đầy nước tràn ra nền, sợ nước bò tới chân, tới chỗ nằm. Cái mền mỏng, ẩm mùi mưa, đắp lên người mà cái lạnh vẫn ngấm dần, như thể mưa không chỉ rơi ngoài trời mà còn thấm thẳng vào da thịt.

Có những đêm, tôi nằm im nghe gió lùa qua những kẽ vách, nghe mái nhà rung lên từng chập, lòng chỉ mong trời mau sáng. Mỗi cơn gió thổi qua là một lần rùng mình, như thể cái lạnh có thể chui vào tận xương tủy. Với tôi khi ấy, mưa không chỉ là mưa, mà là một thứ gì đó luôn rình rập, khiến tôi không dám ngủ sâu, không dám buông lỏng thân mình. Những đêm mưa ấy, tôi co ro, rúm ró trong lòng mẹ.

Rồi đến những ngày mùa đông. Nhà không có nổi một cái phòng tắm, chỉ có cái giếng sau nhà, trơ trọi giữa khoảng sân trống. Chúng tôi xách từng gàu nước, đứng giữa gió rít từng cơn. Từng gàu nước lạnh dội xuống, da thịt co rút lại, hơi thở nghẹn trong lồng ngực. Cái lạnh thấm chậm nhưng sâu, lan từ lưng xuống xương sống rồi chạy thẳng lên gáy, như có một bàn tay vô hình siết lấy người. Tắm xong, quần áo ướt dính sát vào da, gió lại thốc tới. Tôi run lên, muốn khóc, nhưng thấy các chị im lặng chịu đựng, tôi cũng nín lại, học cách giấu tiếng nấc vào trong.

Bên cạnh cái giếng, ba trồng một cây đu đủ. Mỗi lần tắm, tôi thường nhìn sang cái cây ấy để quên đi cái lạnh đang ngấm dần vào da thịt. Thân cây mảnh mai mà đứng vững, lá xòe ra giữa gió, như thể có thể chịu đựng được tất cả. Một hôm, tôi nhận ra cây đã lớn, rễ trồi lên, làm nứt cả nền xi măng quanh giếng. Tôi hớn hở nói với chị rằng cây đu đủ dũng cảm quá.

 

Nhưng Ba chặt cây vì nếu để lâu sẽ hư thành giếng. 

Buổi chiều hôm ấy, tôi khóc.

Cái lạnh và nỗi buồn của những ngày ấy không đi qua nhanh như một mùa. Chúng ở lại, lắng xuống đâu đó trong thân thể, trong ký ức tôi, âm thầm như một lớp trầm tích. Để rồi nhiều năm sau, chỉ cần nghe tiếng mưa rơi bất chợt, hay một cơn gió lạnh quét ngang qua phố, lưng tôi vẫn vô thức co lại. Mãi đến năm ba mươi tuổi, tôi mới hiểu: không phải tôi ghét mưa, cũng không phải tôi sợ cái lạnh, mà là tôi sợ những gì đã từng xảy ra trong ngôi nhà năm ấy, nơi mỗi cơn mưa, mỗi luồng gió đều gắn liền với sự chật vật để tồn tại.

Nguồn sống của gia đình tôi khi ấy chỉ gói gọn trong mảnh vườn sau nhà, một chuồng gà, một chuồng heo và cái ao cá nhỏ. Mẹ quanh năm ở chợ, quen mặt từng sạp, quen giá từng mớ rau, quen cả những cái lắc đầu của người mua thiếu tiền. Chị Đông mới chín tuổi, vừa thuộc xong bảng cửu chương đã theo mẹ ra chợ phụ bán rau, đôi tay bé xíu học cách cân, cách tính tiền, và học cả cách nhìn mặt người lớn.

Những ngày nắng, ba cùng anh Hải và chị Thu ra vườn từ sáng sớm. Họ trồng cà phê, trồng bắp, trồng đậu, chăm từng gốc cây như chăm chút chút hy vọng mong manh còn sót lại. Mồ hôi ướt đầm lưng áo người cha ngoài năm mươi và cậu con trai chưa tròn mười lăm. Đến mùa mưa, ba nấu rượu đem bán, khói bếp ám vào tóc, vào áo, vào cả những giấc ngủ chập chờn không trọn.

Bầy gà lúc khỏe lúc bệnh. Ba đọc sách, tự mày mò học cách tiêm thuốc, cách phòng dịch. Nhưng rồi cúm gà, rồi dịch này dịch khác. Đêm nào đi ngủ cũng nơm nớp, nhiều đêm tôi thấy mẹ thao thức, trở mình liên tục, chỉ mong trời mau sáng để chạy ra xem bầy gà có còn nguyên vẹn không. Tôi nhớ rất rõ tiếng mẹ thở dài, và sự nặng nề trong ánh mắt ba mỗi sáng mai ra chuồng lại thấy thêm một con nằm im.

Gà chưa kịp lớn để bán thì chết, lời lãi chẳng thấy đâu, ba mẹ chuyển sang nuôi heo. Chuồng heo dựng ngay sau bếp, quét dọn bao nhiêu cũng không hết mùi phân tanh tưởi, sộc lên mũi trong bữa cơm, len cả vào giấc ngủ. Bạn bè đến chơi nhà, chị em tôi mắc cỡ. Rồi dần dần, chúng tôi đóng cửa nhà nhiều hơn. Gà bệnh theo kiểu của gà, heo bệnh theo kiểu của heo. Mỗi đợt cân heo đem bán, ba mẹ ngồi tính toán, cuối cùng vẫn là lời ít mà lỗ nhiều. Sổ nợ không vơi mà chỉ lại dài thêm: cám cho heo, thuốc cho heo, vật liệu dựng chuồng…

Bữa ăn vì thế mà bữa đủ bữa thiếu. Mùa hè thì đậu phộng rang lên, giã với muối và chút đường, ăn cho qua bữa. Mùa đông, có hôm mẹ đi chợ về, trong túi chỉ có một bịch mỡ heo vì không đủ tiền mua thịt ba chỉ. Chị em tôi đem mỡ rim trên bếp cho tan ra, rồi đổ vào chiếc ghi đông lính ba mẹ mang từ chiến trường về. Đến bữa, nồi cơm vừa chín, mỗi đứa được một thìa mỡ trộn vào cơm nóng, chan thêm nước mắm, rắc chút mỡ hành. Vậy mà chị em tôi vẫn tấm tắc ăn ngon, chỉ vì cái bụng, ít nhất, vẫn còn được no.

Những đêm mưa, nhái kêu ngoài đồng, ba giăng mùng cho chị em tôi ngủ xong lại lặng lẽ ra ruộng sau nhà bắt nhái, để hôm sau làm mồi câu cá. Có hôm ba bắt được con rắn, mang về kho sả ớt, cả nhà có một bữa ăn đủ đầy hiếm hoi. Ngày nào có cá thịt, dù chỉ là cái xoong còn dính lại chút gia vị, chị em tôi cũng trộn cơm vào quệt sạch, mừng vui vì thêm được một bữa ngon.

Vậy nên, cho đến tận hôm nay, tôi vẫn trân quý những bữa ăn, và yêu vô cùng những ngày nắng. Những buổi sáng nắng lên, tràn vào nhà, sưởi ấm nền đất, hong khô quần áo còn ẩm, làm nhẹ đi gánh nặng trên lưng mỗi người. Những ngày bầu trời hiền lành, khi cái đói không còn đeo đẳng, khi thế giới bỗng trở nên hào phóng trong chốc lát. Chính những ngày nắng ấy đã dạy tôi về hy vọng ở hình hài giản dị nhất: rằng hơi ấm có thể quay về, rằng ánh sáng có thể ở lại, rằng cuộc đời, dù trong những năm tháng ấy, vẫn có thể dịu dàng.

Tôi trân quý từng bữa ăn, không chỉ là vị ngon, mà còn có cả một miền ký ức trở về: dáng ba gầy guộc lặng lẽ đi trong đêm, hơi ấm của những tấm lưng chị em áp vào nhau giữa cơn mưa lạnh, tiếng thở dài khẽ khàng của mẹ, và những nụ cười nhỏ bé, mãn nguyện chỉ xuất hiện khi cái xoong đã được quệt sạch.

Sự đủ đầy của hôm nay là lòng biết ơn lặng lẽ, dành cho cuộc đời đã cho chúng tôi đi qua những mùa khắc nghiệt nhất, đã bù đắp những tháng ngày cơ cực đã qua, và đã dạy tôi biết nâng niu những điều, dù là nhỏ bé: một bữa cơm no, một bầu trời trong lành, một buổi chiều ấm áp, và niềm vui giản dị nhưng rực rỡ  của việc có thêm một ngày để sống.

Stay informed, join my newsletter!

Please enter your email here & you know what? this site looks better on laptop screen 

Hiya, thank you for subscribing!

I look forward to sharing with you my next stories 🦋 

bottom of page